ภาวะข้อติดหลังโรคหลอดเลือดสมอง: ทำไมจึงเกิดขึ้นและจะป้องกันได้อย่างไร
ภาวะกล้ามเนื้อยึดติดหรือข้อติดหลังจากเกิดโรคหลอดเลือดสมอง มักใช้เวลาก่อตัวหลายสัปดาห์ แต่กลับต้องใช้เวลารักษานานหลายเดือน ดังนั้น “การป้องกัน” จึงเป็นแนวทางเดียวที่ได้ผลและทำได้จริงที่สุด
ภาวะข้อติดคืออะไร?
เมื่ออวัยวะหรือข้อต่อไม่ได้เคลื่อนไหวเป็นเวลานาน เนื้อเยื่อรอบๆ ข้อจะเริ่มหดตัวและแข็งเกร็ง เนื่องจากเส้นใยคอลลาเจนเรียงตัวกันอย่างไม่เป็นระเบียบ ทำให้ความยืดหยุ่นลดลง
ในผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง อวัยวะที่มักพบปัญหานี้ได้บ่อย ได้แก่ มือ ข้อมือ ข้อศอก ข้อสะโพก ข้อเข่า และข้อเท้า
กลุ่มเสี่ยงสูงที่ต้องระวัง
- ผู้ป่วย Stroke ที่มีอาการอัมพาตครึ่งท่อน หรือกล้ามเนื้ออ่อนแรง
- ผู้ป่วยบาดเจ็บที่ไขสันหลัง ที่ไม่สามารถเคลื่อนไหวร่างกายส่วนล่างได้
- ผู้ป่วยที่ต้องนอนติดเตียง เป็นเวลานานจากสาเหตุใดก็ตาม
- ผู้ป่วยที่มีอาการกล้ามเนื้อเกร็ง หลังสมองได้รับบาดเจ็บ ซึ่งแรงเกร็งจะดึงให้ข้อต่องออยู่ตลอดเวลา
กิจวัตรประจำวันเพื่อการป้องกัน: การบริหารข้อต่อ
การออกกำลังกายโดยให้ผู้ดูแลช่วยขยับข้อต่อ (Passive Range-of-Motion) คือหัวใจสำคัญของการป้องกัน โดยที่ผู้ป่วยไม่จำเป็นต้องออกแรงเอง
วิธีการดัดข้อที่ถูกต้อง
- บอกผู้ป่วยก่อนเริ่มทำทุกครั้ง เพื่อให้ผู้ป่วยผ่อนคลายและไม่ตกใจ
- ประคองแขนขาให้มั่นคงตลอดเวลา ห้ามปล่อยให้แขนขาห้อยโดยไม่มีการซัพพอร์ต
- เคลื่อนไหวอย่างช้าๆ และนุ่มนวล ห้ามกระตุกหรือกระชากเด็ดขาด
- ยืดข้อต่อจนถึงระยะที่ตึงพอดี แล้วค้างไว้ 15 วินาที
- ห้ามฝืนดัดต่อหากผู้ป่วยรู้สึกเจ็บ
- ทำวันละ 2 เวลา ท่าละ 10 ครั้ง ครอบคลุมข้อต่อหลักๆ ทั้งหมด
ท่าทางที่ “ต้องระวัง” ไม่ควรปล่อยไว้นานๆ
- ข้อมือพับงอ: ควรจัดให้อยู่ในแนวตรงหรือกระดกขึ้นเล็กน้อย
- ข้อศอกพับงอ: ควรเหยียดออกให้สุดอย่างน้อยวันละครั้ง
- สะโพกและเข่างอ: ควรมีอุปกรณ์ช่วยจัดท่าให้ขาเหยียดตรงสลับกับท่างอเข่างอสะโพก
- ปลายเท้าจิกชี้ลง: ควรใช้อุปกรณ์ดามข้อเท้าหรือหมอนดันข้อเท้า เพื่อตั้งข้อเท้าให้อยู่ในมุม 90 องศา
การจัดท่าทางระหว่างวันและการดูแลผิวหนัง
- การจัดท่าทาง: การดัดข้อวันละ 2 เวลาจะไม่เกิดผลเลย หากปล่อยให้ผู้ป่วยนอนอยู่ในท่าที่ข้อติดอีก 22 ชั่วโมงที่เหลือ ดังนั้นควรใช้อุปกรณ์ช่วยจัดท่า เพื่อประคองให้แขนและขาอยู่ในท่าที่ถูกต้องตลอดเวลา
- การดูแลผิวหนัง: ช่วงเวลาดัดข้อถือเป็นโอกาสดีในการตรวจเช็กผิวหนัง โดยเฉพาะตามซอกพับ ร่องนิ้วมือ และนิ้วเท้า การใช้ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดผิวชนิดไม่ต้องล้างออก เช่น สบู่โพรเทีย (PROTEA Rinse Free Wash) จะช่วยเช็ดทำความสะอาดจุดซ่อนเร้นเหล่านี้ได้ง่ายและนุ่มนวล โดยผู้ป่วยไม่ต้องฝืนเกร็งค้างมือไว้นานๆ เพื่อล้างน้ำ
แหล่งอ้างอิง
- Contractures After Stroke: How to Prevent and Reverse Them — Flint Rehab
- How to Prevent Contractures in a Bedridden Patient — Peck Law Corp
- Stroke: Positioning — Physiopedia
- Everyday Personal Care — VA RESCUE Stroke Caregiving
